Uppeldi til ábyrgðar

Í Grunnskólanum í Borgarnesi er uppbyggingarstefnan eða uppeldi til ábyrgðar höfð að leiðarljósi í öllu starfi. Um  er að ræða aðferð til stefnumörkunar skóla og að því að efla jákvæð samskipti. Aðferðin byggir á því að ná samstöðu um lífsgildi til að hafa að leiðarljósi og að fylgja þeim síðan eftir með fáum en skýrum reglum. Hún miðar að því að kenna börnum og unglingum sjálfstjórn og sjálfsaga, að taka ábyrgð á eigin orðum og gerðum og læra af mistökum í samskiptum.

Upphafsmaður Uppeldis til ábyrgðar er Diane Gossen. Rætur hugmyndafræðinnar liggja víða, bæði í viðurkenndum kenningum um eðli mannlegrar hegðunar og ýmsum rannsóknum á þeim. Þar má fyrst nefna hugmyndir dr. William Glasser um gæðaskólann og sjálfstjórnarkenningu hans. Í öðru lagi má nefna rannsóknir á heilastarfsemi og styðst Gossen þar við hugmyndir Eric Jensen um mælanleg neikvæð áhrif ógnunar á námsgetu. Í þriðja lagi sækir hún rök til Alfie Kohn sem hefur ritað ítarlega um neikvæð áhrif ytri umbunar. Þá er vísað til rannsókna á fornum aðferðum frumbyggja Ameríku við barnauppeldi og enduruppeldi brotamanna. Megináhersla er lögð á hegðun og líðan nemenda. Gossen segir að orsök vanlíðunar og slæmrar hegðunar felist í því að einstaklingurinn nái ekki að uppfylla grunnþarfir sínar á jákvæðan hátt.

Grunnþarfirnar eru:

1. Að tilheyra
2. Að hafa stjórn
3. Sjálfstæði/frelsi
4. Gleði/gaman
5. Öryggi

Uppbygging sjálfsaga er ferli sem kennir ungu fólki sjálfsaga. Það byggir á þeirri meginhugmynd að fólk sé fætt með sjálfstæðan vilja og að áhuginn komi að innan. Áhersla er lögð á að nemandi læri af mistökum sínum og fái tækifæri til að leiðrétta þau.
Uppeldi til ábyrgðar beinir athyglinni fyrst að persónunni sem síðan lítur í eigin barm og skoðar hvaða áhrif hegðun hennar hefur á aðra. Markmiðið er að styrkja einstaklinginn í að vera hann sjálfur frekar en að stjórnast af öðrum. Til að hjálpa börnum inn á þessa braut og fá þau til að skoða eigið gildismat er áhersla lögð á spurningar á borð við: Hvernig viljum við vera og hvað þurfum við að gera til að ná takmarki okkar?

Til að kenna uppbyggingu eru notaðar ýmsar aðferðir. Nemandinn lærir að þekkja grunnþarfir sínar og hvernig þær hafa áhrif á líðan hans. Hann lærir um lífsgildi og finnur sín eigin, gerður er bekkjarsáttmáli og starfsmannasáttmáli. Þá læra nemendur að leysa mál undir leiðsögn kennara og um Lífsvagninn þar sem fjallað er um rökhugsun og þýðingu þess að stjórna sér sjálfur en láta ekki aðra um það. Kennarar fá í hendur ýmiss konar verkfæri sem nýtast til að leysa vandamál og koma í veg fyrir þau.

Stefnan var innleidd í nokkra skóla á Íslandi árið 2000 en Grunnskólinn í Borgarnesi fór í innleiðingarferli árið 2004. Nú starfa um 110 leik- og grunnskólar í anda stefnunnar hér á landi.